Ważny dokument Ministerstwa Sportu i Turystyki oraz Unii Europejskiej: Szlak Żelaznej Kurtyny

W dniu 19 listopada 2009 r. w Warszawie odbyły się warsztaty poświęcone turystyce rowerowej Szlak Żelaznej Kurtyny warsztaty dla uczestników z Estonii, Finlandii, Litwy, Łotwy, Polski i Norwegii budujące świadomość zalet turystyki rowerowej,

Głównym celem warsztatów było podkreślenie wagi wdrożenia projektu szlaku żelaznej kurtyny. Warsztaty były punktem wyjściowym do budowania współpracy regionów i miejscowości zainteresowanych wdrożeniem projektu szlaku rowerowego.

Ministerstwo Sportu i Turystyki było reprezentowane przez Panią Katarzynę Sobierajską Podsekretarza Stanu. Ze strony Komisji Europejskiej uczestniczył Pan Francesco Ianniello - Kierownik Wydziału Turystyki Dyrekcji Generalnej ds. Przedsiębiorstw i Przemysłu. Parlament Europejski reprezentowany był przez posła Michaela Cramera.

Warsztaty w Warszawie były pierwszymi z trzech organizowanych w celu budowy świadomości różnorodnych aspektów turystyki rowerowej. Kolejne odbędą się na Węgrzech i w Bułgarii.

Mają one na celu:

• Podkreślenie wzrastającej rangi turystyki rowerowej, korzyści z niej płynących oraz wpływu na gospodarkę regionalną i zwrócenie uwagi na konieczność rozwijania szlaku żelaznej kurtyny jako jednej z tras EuroVelo.
• Przedstawienie najlepszych praktyk europejskich w zakresie turystyki rowerowej na podstawie innych tras EuroVelo, a także najlepszych odcinków szlaku żelaznej kurtyny.
• Zbadanie zainteresowania krajów i regionów położonych wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny wdrażaniem projektu szlaku rowerowego i jego potencjalnym rozwojem, poprzez wskazanie konkretnych inicjatyw dotyczących możliwego wsparcia Komisji przy wdrażaniu projektu w latach 2010 i 2011.
• Promowanie współpracy krajów i regionów położonych wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny, zmierzającej do utworzenia w przyszłości ponadpaństwowej drogi rowerowej, zwanej szlakiem żelaznej kurtyny.

Tak zwana żelazna kurtyna, ciągnąca się od Morza Barentsa przez granicę Rosji z Norwegią i Finlandią, aż po cieśninę Bosfor, do granicy Bułgarii z Grecją i Turcją, dzieliła Europę przez niemal 40 lat. Stanowiła barierę polityczną, ideologiczną i fizyczną. W 2004 r. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zapoczątkowała inicjatywę „Zielony Pas”. IUCN zachęca swoich członków i partnerów do realizacji projektów wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny, na obszarach, które poprzez swoją niedostępność umożliwiły zachowanie nienaruszonych ekosystemów. Celem tej inicjatywy jest utworzenie z „Zielonego Pasa” - przebiegającego od Morza Barentsa po Morze Czarne - enklawy ekologicznej, będącej globalnym symbolem współpracy transgranicznej w zakresie ochrony przyrody oraz zrównoważonego rozwoju, z wykorzystaniem elementów turystyki.

Po upadku żelaznej kurtyny opracowano kilka projektów rozwoju turystyki rowerowej wzdłuż tej dawnej granicy. Większość z nich powstała w Niemczech, Austrii i Czechach, kilka również w regionie Morza Bałtyckiego i na Bałkanach (np. w Chorwacji/na Węgrzech, w Serbii/Rumunii). Jednak były to przedsięwzięcia regionalne, na niewielką skalę. Obecnie powstała koncepcja szlaku rowerowego łączącego obszary chronione, położone wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny. Prowadzone są szeroko zakrojone działania lobbingowe na rzecz tej idei. Proponuje się stworzenie szlaku rowerowego przebiegającego nieprzerwanie przez terytorium wielu krajów, w tym 14 państw członkowskich Unii Europejskiej. Turystyka rowerowa jest zgodna z polityką promocji turystyki przyjaznej dla środowiska i pozostawiającej nieznaczny „ślad węglowy”, a jednocześnie przyczyniającej się do rozwoju gospodarczego lokalnych środowisk.

Szlak zaczyna się nad Morzem Barentsa i biegnie dalej wzdłuż granicy norwesko-rosyjskiej raz fińsko-rosyjskiej do Morza Bałtyckiego, a stamtąd wzdłuż linii brzegowej Estonii, Łotwy, Litwy, obwodu kaliningradzkiego, Polski i dawnej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD). Od Lubeki szlak prowadzi wzdłuż dawnej granicy pomiędzy Niemcami Wschodnimi i Zachodnimi do punktu, w którym zbiegają się granice Saksonii, Bawarii i Republiki Czeskiej. Potem wiedzie przez wzgórza Lasu Czeskiego, okrąża Morawy i Bratysławę, stolicę Słowacji, a niedaleko Wiednia przecina Dunaj. Szlak biegnie następnie wzdłuż południowej granicy Węgier ze Słowenią, Chorwacją i Serbią. Na kolejnym odcinku, na granicy pomiędzy Rumunią a Serbią, podąża z biegiem Dunaju, po czym przecina Bułgarię i Byłą Jugosłowiańską Republikę Macedonii, by z kolei okrężną drogą dotrzeć do Grecji oraz Turcji i zakończyć bieg na wybrzeżu Morza Czarnego w Bułgarii.

Szlak wiedzie przez liczne parki narodowe i oferuje możliwość podziwiania wspaniałych krajobrazów na terenach nietkniętych przez działalność człowieka, ze względu na ich położenie na terenach przygranicznych i w strefach zamkniętych. Na trasie znajdują się również liczne pomniki, muzea i obiekty pod gołym niebem, prezentujące historię podzielonej Europy oraz upamiętniające zakończenie tych podziałów dzięki pokojowym rewolucjom w Europie Środkowej i Wschodniej.

Szlak żelaznej kurtyny, podobnie jak „szlak muru berlińskiego” i „szlak granicy niemiecko-niemieckiej”, może przebiegać po utwardzanych drogach wykorzystywanych w przeszłości przez służby graniczne. Prace nad projektem są prowadzone w wielu krajach i regionach Europy – ukończono już i oznakowano liczne odcinki. Zakłada się wiele wariantów przebiegu szlaku. Trasa może wieść po wschodniej bądź zachodniej stronie żelaznej kurtyny, bliżej lub dalej od granicy, po drogach z płyt ażurowych albo po nawierzchni asfaltowej. Planowaną trasę wytyczono jak najbliżej dawnej granicy, po nawierzchniach wygodnych do jazdy rowerem, z dala od ruchliwych dróg. W wielu punktach szlak przekracza dawną granicę. Na trasie znajdują się informacje o pomnikach i muzeach, a mijane miejsca dają świadectwo historii. Więcej informacji o planowanej trasie i etapach szlaku żelaznej kurtyny można znaleźć pod adresem:

Historia i przyroda to dwa największe atuty szlaku żelaznej kurtyny. Oprócz tego, posiada on również potencjał gospodarczy, co potwierdziły wyniki badań nad siecią dróg rowerowych EuroVelo. Oszacowano, że szlak żelaznej kurtyny włączony w sieć dróg EuroVelo mógłby stanowić trasę wakacyjną dla 850 tys. osób, przyciągać ponad 3 miliony jednodniowych turystów i generować 355 milionów euro bezpośrednich dochodów rocznie. Jednak wdrożenie projektu szlaku żelaznej kurtyny wymaga przezwyciężenia następujących słabych punktów (S) i wyeliminowania zagrożeń (Z):

• Odcinki północne i południowe szlaku są mocno oddalone od siedzib ludzkich (S)
• Wykorzystanie szlaku będzie nierównomiernie rozłożone wzdłuż całej trasy: odcinki biegnące przez Polskę, Niemcy i Czechy, stanowiące zaledwie 33% długości całej trasy, będą generować 75% całego ruchu turystycznego (S)
• Nierówny rozwój infrastruktury turystycznej (np. zakwaterowania) wzdłuż trasy szlaku (S)
• Brak planu zarządzania rozwojem projektu (S)
• W  Europie  istnieje  wiele  konkurujących  ze  sobą  projektów  w  dziedzinie zrównoważonej turystyki (S)
• Brak możliwości w zakresie transgranicznego transportu kolejowego (S)
• Brak koordynacji pomiędzy projektami na trasie szlaku (Z)
• Brak zasobów lub zróżnicowane zasoby: niewielka skala inwestycji finansowych powiązanych z rozwojem szlaku (Z)
• Minimalne zaangażowanie ze strony podmiotów turystycznych w regionach i na szczeblu krajowym (Z)
• Popieranie wycieczek  obejmujących  przelot  samolotem  i  wynajem  roweru na peryferyjnych odcinkach trasy (Z)

Uwzględniając powyższe, należy wziąć pod uwagę następujące kwestie:

• Za wszelką cenę unikać przekonania, że turystyka będzie pomyślnie rozwijać się „sama”, jeżeli tylko zapewniona zostanie infrastruktura (szlak) i rowery.  Przykłady popularnych miejsc turystyki rowerowej (np. Veloland Schweiz) pokazują, że do jej skutecznego rozwoju  nieodzowne  jest  połączenie  następujących  czynników:
  • przyjaznej  rowerzystom  infrastruktury  noclegowej  (jak  np.  zakwaterowanie  z możliwością  konserwacji  i  naprawy  rowerów,  brak  dodatkowych  opłat  za jednodobowe noclegi), marketingu i informacji (jak np. mapy dróg rowerowych, odpowiednie oznakowanie itp.) oraz zintegrowania turystyki rowerowej z systemem transportu  publicznego  (możliwość  przewozu  rowerów  środkami  transportu publicznego, specjalne oferty i cenniki opłat itp.).
• W  celu  stworzenia  unikalnej  oferty  konieczne  jest  skupienie  uwagi  na niepowtarzalności danego regionu, zarówno bogactwa przyrody, jak i dziedzictwa kulturowego i historycznego, z uwzględnieniem aspektów historii najnowszej. Szlak żelaznej kurtyny to wyjątkowa atrakcja przyrodnicza, która powinna stymulować strony zainteresowane do tworzenia dodatkowych atrakcji turystycznych (jak np. niemiecka akcja „Sztuka wzdłuż Zielonego Pasa” lub szlak tematyczny „Granice historyczne” w niemieckim masywie górskim Harz). Współpraca transgraniczna skupiona na rozwoju szlaku oraz zarządzania nim, to istotny warunek wstępny wspierania procesu zrównoważonego  rozwoju.  Projekt ten powinien ułatwić wypracowanie mechanizmu, który umożliwi regionom, przez które przebiega szlak, spożytkowanie potencjalnych korzyści gospodarczych i połączenie innych działań regionalnych ze szlakiem żelaznej kurtyny.
• Kluczowa jest współpraca z podmiotami transportu publicznego i rozwój dodatkowych systemów, jak np. prywatne połączenia wahadłowe i usługi wynajmu środków transportu, gdyż na obszarach wzdłuż szlaku żelaznej kurtyny połączenia kolejowe i przewozy autokarowe umożliwiające transport rowerów, należą raczej do rzadkości.
• Ponadto, biorąc pod uwagę fakt, że większość krajów na południu i wschodzie Europy nie stanowi popularnych celów wypraw rowerowych, ani nie posiada rozwiniętej „kultury rowerowej”, projekt powinien również zawierać kampanie nakierowane na podnoszenie świadomości walorów turystyki rowerowej wśród decydentów na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym.
• Końcowym wyzwaniem jest sama trasa szlaku.  Chociaż ogromna większość rowerzystów wykorzystywać będzie raczej krótkie odcinki szlaku, a nie pokonywać całą trasę o długości 6800 km, trasę należy dobrze oznakować na całej jej długości, a później dbać o należyte utrzymanie tego oznakowania.
• Niezwykle istotne dla pomyślnego wdrożenia projektu szlaku żelaznej kurtyny jest znalezienie podmiotów gotowych zaangażować się w jego budowę i zarządzanie nim w skoordynowany sposób. Dlatego też jedną z rekomendacji wyżej wspomnianego badania jest włączenie tej trasy w sieć EuroVelo, co mogłoby przyspieszyć prace nad rozwojem szlaku, a jednocześnie umożliwić szersze dotarcie do społeczeństwa dzięki powiązaniu z silną marką i bardziej znanym projektem.

EuroVelo to projekt Europejskiej Federacji Rowerzystów (ECF), realizowany we współpracy z krajowymi centrami koordynacyjnymi EuroVelo, którego założeniem jest stworzenie sieci wysokiej jakości dróg rowerowych łączących wszystkie kraje w Europie. Drogi te mogą być wykorzystywane przez rowerzystów podróżujących na długich dystansach oraz przez ludność miejscową w ich codziennych przejażdżkach rowerowych.

EuroVelo:

• promuje  zrównoważony  gospodarczo,  środowiskowo  i  społecznie  sposób podróżowania,
• poprawia jakość tras EuroVelo we wszystkich uczestniczących w projekcie krajach europejskich,
• promuje  ujednolicone  oznakowanie  tras  EuroVelo  zgodnie  z  powszechnie obowiązującymi normami,
• zapewnia w całej Europie informacje o trasach EuroVelo i krajowych drogach rowerowych,
• wspiera rozwój krajowych centrów koordynacji na rzecz tras EuroVelo i dróg krajowych,
• wspiera wymianę doświadczeń i najlepszych praktyk w zakresie turystyki rowerowej
• pomiędzy państwami i regionami europejskimi, stymulując rozwój wysokiej jakości
• infrastruktury rowerowej.

Sieć EuroVelo obejmuje obecnie 12 tras. Uzgodniono także, że szlak żelaznej kurtyny może zostać włączony do projektu jako trasa EuroVelo nr 13. Sieć EuroVelo powinna być ukończona przed rokiem 2020, zgodnie z planem wdrożeniowym opracowanym przez EuroVelo, a nadzorowanym przez Europejską Federacją Rowerzystów.

Trasy EuroVelo spełniają następujące kryteria:

• powstają w oparciu o istniejące lub planowane trasy krajowe i regionalne, w państwach uczestniczących w projekcie
• jedna trasa przebiega co najmniej przez 2 kraje  
• minimalna długość trasy wynosi 1000 km
• łatwa w komunikacji i rozpoznawalna na skalę międzynarodową marka (potencjał marketingowy)
• gotowe plany wdrożeniowe (plan projektu, biznesplan, partnerzy)
• dwukierunkowe  i  na  całej  długości  trasy  oznakowanie,  zgodne  z  przepisami
• obowiązującymi w danych krajach i/lub regionach,
• oznakowanie uzupełnione tablicami informacyjnymi EuroVelo, stosownie do zaleceń
• Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (UNECE) i ECF.

Komisja  Europejska  organizuje  trzy  warsztaty  regionalne,  budujące  świadomość różnorodnych aspektów turystyki rowerowej w celu:

• Podkreślenia wzrastającej rangi turystyki rowerowej, korzyści z niej płynących oraz wpływu na gospodarkę regionalną oraz zwrócenia uwagi na konieczność rozwijania szlaku żelaznej kurtyny jako jednej z tras EuroVelo.
• Przedstawienia najlepszych praktyk europejskich w zakresie turystyki rowerowej na podstawie innych tras EuroVelo, a także najlepszych odcinków szlaku żelaznej kurtyny.
• Zbadania zainteresowania krajów i regionów położonych wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny wdrażaniem projektu szlaku rowerowego i jego potencjalnym rozwojem, poprzez wskazanie konkretnych inicjatyw dotyczących możliwego wsparcia Komisji przy wdrażaniu projektu w latach 2010 i 2011.
• Promowanie współpracy krajów i regionów położonych wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny, zmierzającej do utworzenia w przyszłości ponadpaństwowej drogi rowerowej,zwanej szlakiem żelaznej kurtyny.
  

Głównym celem planowanych warsztatów jest podkreślenie wagi wdrożenia projektu szlaku żelaznej kurtyny.  Warsztaty mogłyby również odegrać rolę punktu wyjściowego do budowania współpracy regionów i miejscowości zainteresowanych wdrożeniem projektu szlaku rowerowego.